KERATOKONUS: MÜASİR ANLAYIŞ VƏ PROFİLAKTİK STRATEGİYALAR (ƏDƏBİYYAT İCMALI)
Açar sözlər
keratokonus, buynuz qişanın ektaziyası, patogenez, oksidləşdirici stress, gözün ovuşdurması, skrininq, profilaktika, süni intellektXülasə
Məqsəd – keratokonusun patogenezi, epidemiologiyası, risk faktorları və erkən aşkarlanma strategiyaları ilə bağlı mövcud bilikləri ümumiləşdirmək, o cümlədən Mərkəzi Asiyada, xüsusilə Özbəkistanda klinik praktikaya uyğun profilaktik tibb yanaşmalarına xüsusi diqqət yetirmək.
Keratokonusun molekulyar mexanizmləri, ekoloji və genetik risk faktorları, qlobal epidemioloji mənzərəsi və qabaqcıl diaqnostik texnologiyaları təhlil edilərək, müasir elmi ədəbiyyatın hərtərəfli icmalı aparılmışdır. Dəyişdirilə bilən risk faktorlarına və müxtəlif resurs imkanlarına malik mühitlərdə tətbiq edilə bilən skrininq strategiyalarına xüsusi diqqət yetirilmişdir.
Keratokonusun patogenezini hüceyrəxarici matrisin deqradasiyası, oksidləşdirici stres, apoptoz prosesləri təşkil edir. Dəyişən əsas risk faktorlarından daim gözün ovuşdurması, ultrabənövşəyi şüalanma və atopik xəstəliklərdir. Dünya üzrə rastgəlmə tezliyi hər 100 000 nəfərə 289,1 nəfər təşkil edir və əhəmiyyətli regional fərqlər mövcuddur — ən yüksək göstəricilər Afrika və Qərbi Asiyadadır. “Scheimpflug” tomoqrafiyası, ön seqmentin optik koherent tomoqrafiyası (AS-OCT) və biomexaniki qiymətləndirmə daxil olmaqla qabaqcıl görüntüləmə texnologiyaları xəstəliyin erkən mərhələdə aşkar edilməsinə imkan verir. Süni intellekt (Sİ) alqoritmləri keratokonusun müəyyən edilməsində 95%-dən yüksək həssaslıq və spesifikliyə nail olur. Ailə anamnezi, atopik xəstəliklər və əlaqəli xəstəlikləri olan şəxslərə yönəlmiş risk qrupları üzrə skrininq, buynuz qişanın kollagen kross-linkinqi vasitəsilə vaxtında müdaxilə etməyə imkan verir.
Yekun
Keratokonusun profilaktikası dəyişdirilə bilən risk faktorlarını hədəf alan ictimai səhiyyə tədbirlərini, qabaqcıl diaqnostik texnologiyalardan istifadə edən risk-əsaslı skrininq proqramlarını və erkən terapevtik müdaxiləni özündə birləşdirən inteqrasiya olunmuş yanaşmalar tələb edir. Özbəkistan və Mərkəzi Asiyada hərtərəfli skrininq və profilaktika proqramlarının tətbiqi keratokonusla bağlı görmə əlilliyini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
