"Azərbaycan Oftalmologiya Jurnal" Azərbaycan Respublikası Ali Attestasiya Komissiyasının(AAK) qərarı əsasında Azərbaycan Respublikası dərc olunan aparıcı rəy verilən elmijurnallar və nəşrlər siyahısına daxildir.
QLAUKOMANIN MÜALİCƏSİNDƏ MİKROİNVAZİV CƏRRAHİYYƏ: DÜNƏNİ, BU GÜNÜ VƏ SABAHI (ƏDƏBİYYAT İCMALI)
Dünyada qlaukomanın yüksək yayılması və xəstələrin sayının daha da artması bu patologiyanın müalicəsi üçün innovativ metodların axtarılması zərurətini ortaya qoyur. Hal-hazırda qlaukoma müalicəsi müxtəlif dərman qrupları və lazer üsullarını əhatə edir. Dərman və lazer müalicəsinin qeyri-kafi effektivliyi və ya məhdudiyyətləri alternativ cərrahi yanaşmanın seçilməsi üçün əsasdır. Lakin, gözdaxili təzyiqin (GDT) optimal kompensasiyasına nail olmaqla yanaşı, müasir qlaukoma cərrahiyyəsindəki tendesiyalar əməliyyatların keçirilmə müddətini azaltmağa, toxuma zədələrini minimuma endirməyə, sabit və uzunmüddətli hipotenziv təsirin təmin edilməsinə yönəlmişdir. Son onilliklərdə müxtəlif mikroinvaziv qlaukoma cərrahiyyəsi (MİQC) üsulları ortaya çıxmışdır. Bu icmalda PubMed, e-library, Scopus, Google Scholar bazalarından istifadə edərək MİQC mövzusunda mövcud nəşrlər təhlil edilmişdir. Məlumat sistemləşdirilmiş və hazırda mövcud olan MİQC texnikalarının ən əhatəli təsnifatının yaradılması üçün əsas rol oynamışdır. Bu təsnifat onların texniki xüsusiyyətlərini və göz drenaj sisteminin müxtəlif strukturlarına təsir mexanizmlərini nəzərə alaraq hazırlanmışdır. MİQC-nin effektivliyini, yüksək təhlükəsizlik profilini, uzunmüddətli nəticələrin sabitliyini və sürətli reabilitasiyasını sübut edən çoxmərkəzli tədqiqatların və meta-analizlərin nəticələri təqdim olunur. Bu, xəstəliyin erkən və inkişaf etmiş mərhələlərində MİQC-nin şübhəsiz tələbatını və potensialını göstərir. Şübhəsiz ki, effektivlik və mümkün risklər arasında mütləq balansını nəzərə alarkən, MİQC sahəsində əlavə tədqiqatların praktikada istifadəsi üçün göstərişləri genişləndirmək məqsədilə aktualdır.
OFTALMOLOGİYADA SÜNİ İNTELLEKTİN TƏTBİQİ VƏ TİBBİ ETİKA PRİNSİPLƏRİ (ƏDƏBİYYAT İCMALI)
Süni intellekt (Sİ) sürətlə inkişaf edir və həyatımızın demək olar ki, bütün sahələrinə daxil olur. Məqsəd – bu icmal məqaləsində Sİ oftalmologiya sahəsində istifadəsi ilə bağlı inkişaflar və mümkün tətbiqlər, eləcə də bununla əlaqəli tibbi etika mövzularını müzakirə etmək. Bəzi Sİ alqoritmləri ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (Food and Drug Administration - FDA) tərəfindən təsdiq edilmiş və xüsusilə diaqnostik tədqiqatlarda oftalmologiya sahəsində istifadəyə başlanmışdır. Aparılan tədqiqatlar göstərir ki, Sİ alqoritmləri xüsusilə torlu qişa xəstəliklərinin erkən diaqnostikası, qlaukomanın monitorinqi, yaşa bağlı makula degenerasiyası (YBMD) və diabetik retinopatiyanın (DR) skrininqi kimi sahələrdə yüksək dəqiqlik nümayiş etdirir. Bu alqoritmlərin bəziləri artıq təsdiqlənmə mərhələsinə çatmışdır. Bu texnologiyanın perspektivləri, xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Həmin regionlarda oftalmoloq və digər ixtisaslaşmış kadrların çatışmazlığı, həmçinin səhiyyə xidmətlərinə coğrafi və iqtisadi baryerlər erkən diaqnostikanı çətinləşdirir. Sİ-lə inteqrasiya olunmuş skrininq sistemləri ilkin mərhələdə risk qrupunda olan xəstələrin avtomatlaşdırılmış şəkildə müəyyən edilməsinə imkan verə bilər. Nəticədə, qarşısı alına bilən görmə itkilərinin vaxtında aşkarlanması və xəstələrin uyğun ixtisaslaşmış tibbi mərkəzlərə yönləndirilməsi mümkün olur. Bu yanaşma səhiyyə resurslarının daha rasional bölüşdürülməsinə, erkən müdaxilə göstəricilərinin artmasına və uzunmüddətli perspektivdə görmə əlilliyinin azalmasına töhfə verə bilər. Etik status adətən şüur, özünüdərk və məsuliyyət daşıma qabiliyyəti kimi anlayışlarla əlaqələndirilir. Sİ sistemləri hazırda bu xüsusiyyətlərə malik deyil, lakin onların daha mürəkkəb və avtonom formalarının inkişafı etik müzakirələri daha da aktuallaşdıra bilər. Xüsusilə səhiyyə sahəsində istifadə olunan Sİ sistemləri insan həyatı və sağlamlığı ilə bağlı qərarlara təsir göstərdiyi üçün məsuliyyət, şəffaflıq və qərarların izah oluna bilməsi kimi məsələlər mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Buna görə də Sİ-nin inkişafı etik və hüquqi çərçivələrin paralel şəkildə formalaşdırılmasını tələb edir. Yekun Oftalmologiyada Sİ diaqnostika və monitorinq sahəsində transformativ rol oynayır. Tor qişa xəstəliklərinin erkən aşkarlanması, qlaukomanın proqnozlaşdırılması və skrininq proqramlarının optimallaşdırılması sahəsində mühüm irəliləyişlər əldə edilmişdir. Lakin bu texnologiyanın geniş tətbiqi üçün etik, hüquqi və texniki problemlərin həlli vacibdir. Gələcəkdə Sİ oftalmoloqu əvəz etməyəcək, lakin onun ən güclü köməkçisinə çevriləcəkdir.
BLEFAROPTOZUN RASTGƏLMƏ TEZLİYİNƏ DAİR (ƏDƏBİYYAT İCMALI)
Yuxarı göz qapağı ptozunun (blefaroptoz, BP) tezliyinə həsr oluunmuş ədəbiyyat icmalı təqdim olunur. Məqsəd – müxtəlif ölkələr və yaş qrupları üzrə bu problemə dair tədqiqatlarda bildirilən BP-nin tezliyini qiymətləndirmək və ən çox rast gəlinən potensial risk faktorlarını müəyyən etmək. Oftalmoloji əməliyyatlardan sonra ptozun inkişafına, onun başvermə mexanizmlərinin aydınlaşdırılmasına və bu amillərin oftalmoloqlar tərəfindən qarşısının alınmasına xüsusi diqqət yetirilir. BP göz əməliyyatlarından sonra nisbətən geniş rast gəlinən ağırlaşmalardan biridir və müxtəlif səbəblər nəticəsində yarana bilər. Önəmli səbəblərin müəyyən edilməsi məqsədilə müxtəlif cərrahi üsullardan istifadə edilmişdir. Bəzi müəlliflərin fikrincə, BP-nin inkişaf riski yaş artdıqca artır. Bu baxımdan, qeyd olunan risk faktorlarının göz əməliyyatına hazırlaşan xəstələrin məlumatlandırılmış razılığında əks olunması vacib hesab edilir. Əməliyyatdan sonrakı BP tezliyini azaltmaq üçün cərrahi yanaşma, seçilən taktika və texnikanın tənzimlənməsi nəzərə alınmalıdır.
cərrahi əməliyyatdan sonrakı blefaroptoz
KERATOKONUSUN MÜASİR DİAQNOSTİKA ÜSULLARI VƏ TƏSNİFATI (ƏDƏBİYYAT İCMALI)
Keratokonus – gənc və əmək qabiliyyətli yaş qrupunda müşahidə olunan, görmə funksiyalarının itirilməsinə səbəb olan buynuz qişanın ektatik xəstəliyidir. Xəstəliyin inkişaf etmiş mərhələsində və tipik proqressiv klinik gedişində diaqnostika xüsusi çətinlik yaratmır. Lakin bəzi hallarda diaqnozun təsdiqlənməsisı müəyyən mürəkkəbliklərlə müşayiət olunur. Bu icmalda keratokonusun diaqnostikasına dair müasir baxışlar sistemləşdirilmiş, pasiyentlərin müayinəsinə və əldə olunan nəticələrin interpretasiyasına dair aktual yanaşmalar ardıcıl şəkildə təqdim edilmişdir. Keratokonusun inkişafının başlanğıc mərhələlərində və proqressiya etməyən gedişində klinik mənzərə (şikayətlər, anamnez məlumatları, vizometriya və autorefraktokeratometrinin nəticələri) adi miopiya və requlyar miopik astiqmatizmlə eynidir. Bu səbəbdən xəstəliyin mövcudluğuna şübhələnmək kifayət qədər çətindir. Proqressiv keratokonus zamanı keratektaziyanın inkişafı ilə klinik mənzərə xəstəliyə xas xüsusiyyətlər qazanır və mahiyyət etibarilə irrequlyar korneal miopik astiqmatizmin proqressiv təzahürlərini əks etdirir. Keratokonusun aktual patoqnomonik biomikroskopik əlamətlərinə aşağıdakılar aid edilə bilər: Fleyşer piqment halqası, Vogt-un stromal zolaqları (striaları), ektaziya zirvəsi nahiyəsində fokal buynuz qişa nazilməsi. Hazırda keratokonusun diaqnostikası və skrininqi üçün “qızıl standart” müasir kompüter əsaslı optik skan edən keratoanalizatorlar (o cümlədən rotasion Şaymflüq kamerası tipli sistemlər) vasitəsilə buynuz qişanın kompleks müayinəsi hesab olunur. Bu cihazlar özündə keratoskopiyanı (Plasido diski) və keratotomoqrafiyanı birləşdirir. Keratoanalizatorların orijinal proqram təminatı buynuz qişanın forma irrequlyarlığı xəritələrini (keratotopoqrafiya), sındırma gücü xəritələrini (keratometriya), qalınlıq xəritələrini (keratopaximetriya) modelləşdirir və müvafiq indeksləri hesablayır, həmçinin keratektaziyanın ehtimalını və mərhələsini qiymətləndirir. Bu diaqnostik platformalar keratokonusun ən erkən – keratotopoqrafik mərhələsində – diferensial diaqnostika və təsdiqlənməsisını mümkün edir. Lakin bu günə qədər keratokonusun prekeratotopoqrafik mərhələsində ultrastruktur dəyişiklikləri etibarlı şəkildə təsdiq və ya istisna etməyə imkan verən effektiv metodika mövcud deyildir.
OFTALMOLOGİYADA ARNOLD-KİARİ SİNDROMU (KLİNİK HALLAR)
Arnold-Kiari sindromu kəllənin arxa çuxurunun (posterior kranial fossa) ölçüləri ilə beyin strukturlarının yerləşməsi arasındakı uyğunsuzluq nəticəsində yaranan, beyinciyin (serebellum) və beyin kötüyünün (serebrum) onurğa kanalının (spinal kanal) böyük dəliyindən (foramen) aşağıya doğru yerdəyişməsi ilə xarakterizə olunan patologiyadır. Məqsəd – Arnold-Kiari malformasiyasının oftalmologiyada diferensial diaqnostikasına kompleks yanaşmanın nəticələrini iki xəstənin nümunəsi əsasında qiymətləndirmək. Material və metodlar Arnold-Kiari malformasiyası ilə 2 pasiyent (4 göz) əsas oftalmoloji metodlar ilə yanaşı optik koherens tomoqrafiya (OKT) üsulu vasitəsilə müayinə edilmişdir. Nəticələr Arnold-Kiari sindromunun heç bir patoqnomonik simptomu yoxdur; diaqnostika yalnız neyrovizualizasiya üsulları ilə mümkündür. Görmə sinirin diskinin iltihab, durğunluq əlamətləri və ya atrofiyası hallarında oftalmoloq ilk növbədə xəstəni maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT) və ya kompüter tomoqrafiya (KT) müayinələrinə yönləndirməlidir. Müvafiq oftalmoloji dəyişikliklərin erkən mərhələdə müəyyən edilməsi və neyrovizualizasiya müayinə üsullarının tətbiqi bu anomaliyanın vaxtında aşkar edilməsinə imkan verir. Yekun Müasir diaqnostika və müalicə yanaşmaları müxtəlif ixtisas sahələrinin – oftalmoloqların, radioloqların və nevroloqların – sıx əməkdaşlığını tələb edir və həkimlər qarşısında yeni vəzifələr müəyyənləşdirir. Təqdim olunan klinik hallar Arnold-Kiari sindromuna məxsus əlamətlərini, o cümlədən çəpgözlük və görmə sinirinin durğunluğunu nümayiş etdirmiş, bu da MRT müayinəsi ilə təsdiq edilmişdir.
TOKSİK NEYROPATİYA İZOTRETİNOİN TERAPİYASININ NADİR OFTALMOLOJİ AĞIRLAŞMASI KİMİ (KLİNİK HAL)
İzotretinoinin (13-cis-retinoic acid) sızanaqların müalicəsində yüksək effektivliyinə baxmayaraq, izotretinoin terapiyası xeyli sayda yan təsirlərlə əlaqələndirilir və bəzən daha az rast gəlinən, lakin klinik cəhətdən daha əhəmiyyətli və potensial olaraq gözlənilməz ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Məqsəd – təqdim olunan klinik halda sistemli şəkildə qəbul edilən izotretinoin terapiyasının nadir oftalmoloji ağırlaşması kimi toksik neyropatiyanın inkişaf etdiyini göstərmək. 17 yaşlı gənc bir qız, izotretinoin terapiyasına başladıqdan dörd ay sonra sol gözündə görmə qabiliyyətinin aşağı enməsindən, burun tərəfindən duman və kölgə hiss etdiyindən şikayət edirdi. Oftalmoskopiya: OS – görmə siniri diski qansızma ilə örtülü idi, bəzi yerlərdə izlənilə bilən sərhədlər solğun, foveolyar zonaya qədər uzanan peripapillyar ödem, görmə siniri diskinin ətrafında yumşaq ekssudatlar müşahidə edilirdi. Torlu qişa damarları qıvrılmış, venalar gərgin və dolğun idi. Torlu qişa səthində müxtəlif ölçülü çoxsaylı intraretinal qansızmalar qeyd edilirdir. OD — göz dibi normal, patoloji dəyişikliklər yox idi. Sol gözün burun tərəfində görmə sahəsinin 20 dərəcəyə qədər daralması, sağ gözdə isə patoloji dəyişiklik olmadığı müşahidə edilirdi. Optik koherens tomoqrafiyada (OKT) görmə siniri diskinin və makula nahiyəsinin nəzərəçarpacaq ödemi aşkar edilirdi. Xəstənin müayinəsi zamanı koaquloqramma ilə yanaşı ümumi və biokimyəvi qan analizləri, infeksiyalar üçün qan analizi və angioqrafiya ilə beyin maqnit rezonans görüntüləməsi (MRT) aparıldı. MRT-də heç bir patoloji dəyişiklik aşkarlanmadı və bütün test nəticələri normal həddə idi. Nevropatoloq, hematoloq və dermatoloq xəstəyə izotretinoin qəbulunu dayandırmaq və sistemli qlükokortikosteroidləri qəbul etməyə başlamasını tövsiyə etdilər. Görünür ki, bu kinik halda izotretinoinin toksik təsirinə son aylarda dərmanın dozasının və müvafiq olaraq yeniyetmənin çəkisinə nisbətdə kümülativ dozanın həddinin artması səbəb olmuşdur. Yekun Təqdim olunan klinik hal sistemli izotretinoin terapiyasının nadir oftalmoloji ağırlaşması kimi toksik neyropatiyanın inkişafını göstərir. Dərmanın vaxtında dayandırılması və patogenetik terapiyanın tətbiqi morfoloji dəyişikliklərin tədricən geriləməsinə və görmə funksiyalarının yaxşılaşdırılmasına imkan yaratdı.
MİOPİYADA BUYNUZ QİŞANIN BİOMEXANİKİ İNDEKSLƏRİNİN KLİNİK ƏHƏMİYYƏTİ
Dünya üzrə miopiyanın yayılması artır və 2050-ci ilədək əhalinin 45- 50%-ni əhatə edəcəyi proqnozlaşdırılır. Refraktiv cərrahiyyədə nəticələri və ağırlaşmaları, məsələn keratektaziya, keratokonus və qlaukoma kimi halları proqnozlaşdırmaq üçün buynuz qişa biomexanikasının dəqiq qiymətləndirilməsi çox önəmlidir. Corvis ST cihazı buynuz qişanın biomexanik parametrlərinin, o cümlədən Corvis Biomexanik İndeks və Tomoqrafik Biomexanik İndeksin ətraflı qiymətləndirilməsini təmin edərək, klinik qərarvermə və əməliyyatdan sonrakı müşahidə zamanı faydalıdır. Məqsəd – Corvis ST cihazı vasitəsilə müxtəlif dərəcəli miopiya olan xəstələrdə Corvis Biomexanik İndeks və Tomoqrafik Biomexanik İndeksin klinik əhəmiyyətini və buynuz qişa biomexanik xüsusiyyətlərini qiymətləndirmək. Material və metodlar Bu perspektiv tədqiqat 2025-ci ildə “NAZAR Eye Center” klinikasında aparılmış və yüngül, orta və yüksək dərəcəli miopiyası olan 56 xəstəni (103 göz) əhatə etmişdir. Bütün xəstələrdə tam oftalmoloji müayinə, Pentacam tomoqrafiyası və Corvis ST cihazı ilə biomexanik ölçmələr aparılmışdır. Öncədən mövcud göz xəstəlikləri və ya cərrahi müdaxilə keçirmiş xəstələr tədqiqatdan çıxarılmışdır. Məlumatlar SPSS və MedCalc proqramları ilə təhlil edilmişdir (p < 0,05). Nəticələr Yüksək miopiyası olan xəstələrdə gözün ox uzunluğu artır, buynuz qişanın mərkəzi qalınlığı azalır və Corvis Biomexanik İndeks və Tomoqrafik Biomexanik İndeks dəyərləri yüksək olur. Digər biomexanik parametrlər də miopiyanın artması ilə əhəmiyyətli tendensiya göstərmişdir. Bu nəticələr refraktiv cərrahiyyə və uzunmüddətli stabil vəziyyətinin proqnozlaşdırılması üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Yekun Corvis ST cihazı vasitəsilə buynuz qişanın biomexanik xüsusiyyətlərinin qiymətləndirməsi refraktiv cərrahiyyədən sonra yarana biləcək mümkün fəsadların yaranma riskini müəyyən edərək, əməliyyatın daha dəqiq planlaşdırılmasına geniş imkanlar yaradır. Yüksək miopiyası olan xəstələrdə biomexanik parametrlərdə müşahidə edilən dəyişikliklər əməliyyatönü kompleks qiymətləndirmənin xüsusi əhəmiyyətini bir daha vurğulayır.
AZƏRBAYCANDA KERATOPLASTİKA XİDMƏTLƏRİNİN İNKİŞAFINDA MİLLI GÖZ BANKININ ROLU
Məqsəd –Azərbaycanda keratoplastika göstərişlərini, cərrahi dinamikanı və idxal olunmuş donor toxumalarının keyfiyyət göstəricilərini təhlil edərək Milli Göz Bankının yaradılmasının zəruriliyini qiymətləndirmək. Material və metodlar 2008-2024-cü illər ərzində keratoplastika əməliyyatlarının göstərişləri və cərrahi texnikaları təhlil edilmişdir. 2018-2025-ci illər arasında ABŞ-dan idxal edilmiş 272 donor buynuz qişanın (BQ) demoqrafik göstəriciləri, vaxt intervalları və endotel hüceyrə sıxlığı (EHS) retrospektiv olaraq qiymətləndirilmişdir. Nəticələr 2022-ci ildə Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzi və filiallarında 3659 BQ patologiyası qeydə alınmışdır. Ən çox rast gəlinən göstərişlər afakik və psevdofakik bülloz keratopatiya (ABK/PBK) (24,5%) və keratokonus (19,6%) olmuşdur. İdxal edilmiş donor BQ-nın orta donor yaşı 60,2 ± 1,2 il və orta EHS 2602 ± 35,5 hüceyrə/mm2 olmuşdur. Donor BQ konservasiya-cərrahiyyə intervalı 11,2±0,17(4-14) gün təşkil etmişdir. Bütün göstəricilər beynəlxalq standartlara uyğun olsa da, saxlanma müddətinin uzunluğu endotel hüceyrələrinin kumulyativ itkisinə səbəb ola bilər. Yekun Azərbaycanda keratoplastika xidmətlərinin davamlı və keyfiyyətli inkişafı üçün Milli Göz Bankının yaradılması klinik və strateji zərurətdir.
MÜXTƏLİF YAŞ QRUPLARINDA PİQMENTLİ RETİNİTİN MƏRHƏLƏLƏRİNƏ GÖRƏ OPTİK KOHERENS TOMOQRAFİYA VƏ ULTRASƏS B-SCAN GÖSTƏRİCİLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Məqsəd – müxtəlif yaş qruplarında piqmentli retinitin (PR) mərhələlərinə görə struktur dəyişikliklərinin qiymətləndirilməsində optik koherens tomoqrafiyanın (OKT) və ultrasəs B-scan müayinəsinin diaqnostik imkanlarını öyrənmək. Material və metodlar Piqmentli retinit diaqnozu ilə 74 pasiyent (148 göz) müayinəyə daxil edilmişdir. Pasiyentlər yaşa görə 3 qrupa ayrılmışdır. Distrofik prosesin ağırlıq dərəcəsinə görə PR-nin 3 mərhələsi ayrılmış, hər bir qrupda olan pasiyentlər isə 3 yarımqrupa bölünmüşdür. I yarımqrupa xəstəliyin başlanğıc mərhələsində olan pasiyentlər, II yarımqrupa orta ağırlıq dərəcəli mərhələsində olanlar, III yarımqrupa isə PR-nin ağır mərhələsində olan pasiyentlər daxil edilmişdir. Bütün pasiyentlərdə rutin oftalmoloji, eləcə də əlavə instrumental müayinələr aparılmışdır. OKT müayinəsi Topcon (Yaponiya) firmasının 3D OCT-1 Maestro2 aparatında, ultrasəs B-scan müayinəsi 15 MHz zondla təchiz olunmuş Quantel Medical (Fransa) firmasının Compact Touch A/B skaner aparatında icra olunmuşdur. Nəticələr Bütün yaş qruplarında OKT nəticələrinə görə PR-nin başlanğıc mərhələsində mərkəzi retinal qalınlıq (MRQ) göstəricisi kontrol qrupun göstəricisi ilə uyğun olmuşdur. II və III yarımqrup pasiyentlərində MRQ statistik etibarlı aşağı olmuşdur, xüsusilə də III yarimqrup pasiyentlərdə. Belə ki, I qrup III yarımqrupda MRQ 126 ± 11 μm, II qrup III yarımqrupda MRQ 119 ± 7 μm, III qrup III yarımqrupda MRQ 101 ± 15 μm olmuşdur. Keyfiyyət dəyişiklikləri baxımından bütün yaş qruplarında I yarımqrupda tor qişa qatı normal strukturunda izlənilirdi, ellipsoid zona (EZ) ümumilikdə qorunmuşdur, II yarımqrupda tor qişa qatında orta dərəcəli incəlmə müşahidə edilirdi, EZ qismən qorunmuşdur, III yarımqrupda tor qişa qatlarında ciddi incəlmə izlənilirdi, EZ-nin əksəriyyəti itmişdir. B-scan nəticələrinə əsasən şüşəvari cisimdə (ŞC) müxtəlif dərəcəli dəyişikliklər aşkar edilmişdir. Bütün yaş qruplarında I yarımqrup pasiyentlərdə exoqrafik olaraq ŞC dəyişiksiz olmuşdur. II yarımqrup pasiyentlərində ŞC-də müxtəlif həcmdə xırda dispers çöküntülər izlənilmişdir, arxa hialoid membranın qopması (AHMQ) I qrup pasiyentlərdə 10 nəfərdən 7-də (70%), II qrup pasiyentlərdə 12 nəfərdən 10-da (83,3%), III qrup pasiyentlərdə 10 nəfərdən 8-də (80%), arxa hialoid membranın (AHM) qalınlaşması I qrup pasiyentlərdə 10 nəfərdən 2-sində (20%), II qrup pasiyentlərdə 12 nəfərdən 2-də (16,7%), III qrup pasiyentlərdə 10 nəfərdən 3-də (30%) müşahidə edilmişdir. III yarımqrup pasiyentlərdə ŞC-də xırda dispers çöküntülər əsasən diffuz olaraq vizualizə edilmişdir. AHMQ bütün hallarda vizualizə edilmiş, AHM-nın qalınlaşması I qrup pasiyentlərdə 7 nəfərdən 4-də (57,2%), II qrup pasiyentlərdə 10 nəfərdən 7-də (70%), III qrup pasiyentlərdə 7 nəfərdən 5- də (71,4%) müşahidə edilmişdir. Yekun Piqmentli retinit diaqnozlu pasiyentlərdə xəstəliyin gedişatının və müalicə tədbirlərinin effektivliyinin təyini üçün müasir və qeyri-invaziv vizuallaşdırma üsullarından olan OKT və ultrasəs B-scan müayinələrinin aparılması dəqiqliyinə və informativliyinə görə dəyərlidir, PR-nin monitorinqində diaqnostik və proqnostik əhəmiyyət kəsb edir. Beləliklə, PR zamanı distrofik prosesin ağırlığını dəyərləndirmək, dinamik müşahidə aparmaq, müalicənin effektivliyini qiymətləndirmək məqsədilə OKT və ultrasəs B-scan müayinə metodları tətbiq edilə bilər.
KERATOKONUSUN MÜALİCƏSİNDƏ “KERANATURAL” İMPLANTASİYASININ NƏTİCƏLƏRİ
Məqsəd – keratokonusun müalicəsində “KeraNatural” alloqraftın implantasiyası nəticələrini qiymətləndirmək. Material və metodlar Tədqiqata Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzinə müraciət edən III-IV mərhələdə olan keratokonus diaqnozu qoyulan 28 xəstə (31 göz) daxil edilmişdir. Həmin xəstələrdə “İntracorneal Keranatural implantasiyası” əməliyyatı tətbiq olunmuşdur. Allograft Corneal Ring (KeraNatural) – göz bankınan alınan sterilləşdirilmiş buynuz qişa toxumasıdır (Lions VisionGift, Orlando, USA). Nəticələr Əməliyyatda planlaşdırılan və gözlənilən əsas nəticə – görmə funksiyasının yaxşılaşması təmin edilmişdir: korreksiyasız görmə itiliyi 3 dəfəyə qədər yaxşılaşmış (0,15 ± 0,03-dən 0,42 ± 0,04-ə qədər; p < 0,01), maksimal korreksiya ilə görmə itiliyi optimallaşmışdır (0,35 ± 0,04-dən 0,74 ± 0,02-ə qədər). Refraksiyanın silindrik (–9,42 ± 0,14 və –3,36 ± 0,14; p > 0,05) və sferik (–10,04 ± 0,11 və –2,88 ± 0,10; p > 0,05) komponentləri də dəyişmişdir. Yekun Yekun olaraq, keratokonus xəstələrinin görmə qabiliyyətini həqiqətən biouyğun olan materialla artırmaq üçün yeni İstanbul nomoqramı ilə steril alloqraft buynuz qişa seqmentləri implantasiya edilmişdir. Bu pilot tədqiqatın nəticələrinin əvvəllər dərc edilmiş sintetik seqmentlər (intracorneal synthetic segments – ICRS) ilə müqayisə oluna biləcəyi aşkar edilmişdir. Əldə olunan nəticələr bu cərrahi üsulun keratokonusun müalicəsi üçün perspektivli olduğunu göstərir.
QAZANILMIŞ İMMUNÇATIŞMAZLIĞI SİNDROMU FONUNDA RETİNİTLƏRİN KLİNİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ MÜALİCƏSİ
Qazanılmış immunçatışmazlığı sindromu (QİÇS) fonunda inkişaf edən infeksion retinitlər ağır görmə itkisi ilə nəticələnən mühüm oftalmoloji ağırlaşmalardandır. Yüksək aktiv antiretrovirus terapiyanın (HAART) tətbiqinə baxmayaraq, gec diaqnostika və müalicədən imtina hallarında baş verən xəstəlik hələ də aktuallığını saxlayır. Məqsəd – QİÇS ilə xəstələrdə infeksion retinitlərin klinik xüsusiyyətlərini və müalicə nəticələrini qiymətləndirmək. Material və metodlar Tədqiqata QİÇS fonunda göz dibi dəyişiklikləri olan 17 xəstə (orta yaş 34,5 ± 4,29) daxil edilmişdir. Xəstələrə vizometriya, biomikroskopiya, oftalmoskopiya, göz dibinin fotoqrafiyası, B-skan müayinəsi və optik koherens tomoqrafiya (OKT) aparılmışdır. Laborator müayinələrə İİV statusu, sitomeqalovirus, sifilis törədicisi, herpes virusları və CD4+ limfositlərin səviyyəsinin təyini daxil edilmişdir. Bütün xəstələr antiretrovirus terapiya və etioloji müalicə almışdır. Nəticələr Klinik və laborator qiymətləndirmə əsasında xəstələrdə virus və bakterial mənşəli retinit formaları müəyyən edilmişdir; halların 82,4%-də proses ikitərəfli olmuşdur. Orta CD4+ səviyyəsi 60,82 ± 15,4 hüceyrə/mm3 təşkil etmişdir. Müalicədən sonra orta görmə itiliyi 0,31 ± 0,08-dən 0,35 ± 0,08-ə yüksəlmişdir. 61,3% gözdə görmə funksiyasının yaxşılaşması müşahidə olunmuşdur. 5 gözdə reqmatogen tor qişa qopması qeydə alınmışdır. Yekun Qazanılmış immunçatışmazlığı sindromu olan xəstələrdə infeksion retinitlərin erkən diaqnostikası və kompleks müalicəsi görmə funksiyalarının qorunması üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır.
DƏRİN ÖN LAMELLYAR KERATOPLASTİKADAN SONRA GÖZYAŞI PƏRDƏSİNDƏ İLTİHABİ VƏ İLTİHAB ƏLEYHİNƏ SİTOKİNLƏRİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Keratokonus qarışıq astiqmatizmə və görmə zəifliyinə səbəb olan, buynuz qişanın proqressiv ektatik xəstəliyidir. Dərin ön lamellyar keratoplastika zamanı buynuz qişanın endotel qatı qorunur və bu səbəbdən keratokonusun proqressivləşməsində bu cərrahi üsula üstünlük verilir. Bununla belə, əməliyyatdan sonrakı iltihab reaksiyaları transplantatın bitişməsinə və funksional nəticələrə əhəmiyyətli təsir göstərir. Sitokinlərin dinamikada qiymətləndirilməsi müxtəlif cərrahi texnikaların bioloji təsirinin obyektiv dəyərləndirilməsinə imkan yarada bilər. Məqsəd – keratokonusu olan xəstələrdə dərin ön lamellyar keratoplastikadan sonra göz yaşında iltihabi və iltihab əleyhinə sitokinlərin dinamikasının qiymətləndirmək. Material və metodlar Bu prospektiv, müqayisəli, təsadüfi olmayan klinik tədqiqata “Proqressiv keratokonus” diaqnozu qoyulmuş 50 xəstə daxil edilmişdir. Onlardan 30-u ənənəvi dərin ön lamelyar keratoplastika, 20-i isə femtosaniyə lazer ilə dərin ön lamelyar keratoplastika əməliyyatları keçirmişdir. Tədqiqata 30 sağlam könüllüdən ibarət nəzarət qrupu daxil edilmişdir. Gözyaşı nümunələri əməliyyatdan əvvəl və əməliyyatdan sonra 1, 3, 6 və 12-ci aylarda toplanmışdır. İnterleykin-6 (İL-6) və interleykin-10 (İL-10) konsentrasiyaları immunoferment üsulu ilə müəyyən edilmişdir. İltihabın balans göstəricisi kimi İL-6/İL-10 nisbəti hesablanmışdır. Nəticələr Hər iki cərrahi üsuldan sonra iltihabi markerlərin artması müşahidə edilmişdir. Lakin femtosaniyə lazer ilə dərin ön lamelyar keratoplastika əməliyyatının bütün müşahidə dövrlərində daha aşağı İL-6 və daha yüksək İL-10 səviyyələri qeydə alınmışdır. İL-6/İL-10 nisbəti bu qrup xəsətlərdə əhəmiyyətli dərəcədə daha münasib olaraq zəif iltihab reaksiyası ilə müşayiət olunmuşdur. Əməliyyatdan sonrakı birinci ayda 5,0-dan yuxarı olan nisbətin göstəricisi münasib olmayan nəticələri proqnozlaşdırmışdır. Yekun Femtosaniyə lazer ilə aparılan dərin ön lamelyar keratoplastika keratokonusun müalicəsində bioloji və klinik üstünlüklərə malik olmaqla, ənənəvi cərrahiyyə ilə müqayisədə əməliyyatdan sonrakı iltihab reaksiyasının daha zəif olması baxımından seçim üsulu kimi hesab oluna bilər.
REFRAKSİYA QÜSURLARI OLAN GƏNC KİŞİLƏRDƏ TOR QİŞANIN PERİFERİK DEGENERASİYALARININ RASTGƏLMƏ TEZLİYİ VƏ KLİNİK PROFİLİ
Məqsəd – refraksiya qüsurları olan gənc kişilərdə tor qişanın periferik degenerasiyalarının (TPD) rastgəlmə tezliyini, refraktiv göstəricilərlə əlaqəsini və klinik xüsusiyyətlərini müəyyən etmək. Material və metodlar Retrospektiv analitik tədqiqata yaşı 16-35 arasında olan 649 kişi daxil edilmişdir. Bütün iştirakçılarda ümumi oftalmoloji müayinə aparılmışdır. Refraksiya göstəriciləri sikloplegiyadan sonra müəyyən edilmiş, hər göz üçün sferik ekvivalent (SE) hesablanmışdır. Tor qişanın periferik dəyişiklikləri göz dibinin detallı, genişləndirilmiş müayinəsi vasitəsilə aşkar olunmuş və morfoloji alt tiplərə bölünmüşdür. TPD-nin yayılma tezliyi, pasiyent və göz səviyyəsində 95% etibarlılıq intervalı (EI) ilə hesablanmışdır. Statistik analizdə χ2 testi və çoxfaktorlu loqistik reqressiya tətbiq edilmişdir. Nəticələr Tor qişanın periferik degenerasiyaları 649 pasiyentdən 55-də aşkar olunmuşdur (8,47%; 95% EI: 6,5-10,8). Aşkar olunan halların 47,3%- də patalogiya ikitərəfli olmuşdur. TPD olan pasiyentlərin 12,7%-də yırtıqlar, 1 pasiyentdə (1,8%) isə periferik tor qişa qopması qeydə alınmışdır. TPD-nin rastgəlmə tezliyi miopiyanın dərəcəsi artdıqca statistik cəhətdən əhəmiyyətli şəkildə yüksəlmişdir (p = 0,0478). Çoxfaktorlu logistik reqressiya analizi göstərmişdir ki, miopiyanın dərəcəsinin artması TPD üçün müstəqil risk faktorudur (OR = 0,905; 95% EI: 0,841–0,973; p = 0,0073). TPD əsasən miopiyada müşahidə olunsa da, digər refraksiya qüsurlarında da aşkar edilmişdir. Ocaqların lokalizasiyasının təhlili ən çox yuxarı-temporal kvadrant rast gəlindiyini aşkara çıxartmışdır. Yekun Tor qişanın periferik degenerasiyası refraksiya qüsurları olan gənc şəxslərdə az rast gəlinən hal deyildir və miopiyanın dərəcəsi artdıqca onların yaranma ehtimalı yüksəlir. Bununla yanaşı, bu dəyişikliklər qeyri-miopik gözlərdə də müşahidə oluna bilər. Refraktiv cərrahiyyə öncəsi və fiziki yüklənməyə məruz qala bilən şəxslərdə periferik tor qişanın sistemli müayinəsi klinik baxımdan əsaslandırılmışdır.
MİOPİYANIN LAZER KORREKSİYASINDAN SONRA BUYNUZ QİŞANIN TOPOQRAFİK XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN GÖRMƏ İTİLİYİNƏ TƏSİRİ
Məqsəd – miopiyanın lazer korreksiyasından sonra buynuz qişanın topoqrafik dəyişikliklərin funksional nəticələrə təsirini qiymətləndirmək. Material və metodlar Müşahidə altında orta və yüksək dərəcəli miopiyası olan (≥ 3,25 D) 54 pasiyent (108 göz) olmuşdur. Biometrik göstəricilər Wavelight Allegretto Oculyzer (Alcon, Almaniya) aparatı vasitəsilə əldə edilmişdir. Lazer korreksiyası nəticəsində göstəricilərdə baş verən dəyişikliklər əməliyyatdan əvvəl və əməliyyatdan sonrakı göstəricilər arasındakı fərqin müəyyən edilməsi ilə əldə olunub. Bütün pasiyentlərdə əməliyyatdan əvvəl və əməliyyatdan 3 ay sonra görmə itiliyi və buynuz qişanın keraotopoqrafik xüsusiyyətləri təyin edilmişdir (СТ – buynuz qişasının mərkəzi qalınlığı; ISV – səthin dispersiya indeksi; IVA – vertikal assimmetriya indeksi; IHA – hündürlük assimmetriya indeksi; IHD – hündürlük dislokasiya indeksi). Pasiyentlər qeyd olunan göstəricilərin dəyərlərinə uyğun olaraq 2 qrupa bölünmüşdür. Birinci qrupa göstəriciləri normal diapazonda olanlar, ikinci qrupa isə həmin göstəriciləri normaldan yüksək olanlar daxil edilmişdir. Əməliyyatdan əvvəl və sonra bu qruplarda korreksiyasız görmə itiliyinin müqayisəsi müxtəlif dispersiyalı iki seçməli t-testi ilə aparılmışdır. Nəticələr Fərqli buynuz qişası qalınlığına və topoqrafik indeks ölçülərinə malik qruplarda miyopiyalı xəstələrin görmə itiliyi əsasən bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənməmişdir (p ≥ 0,21). Yalnız IVA indeksinin müxtəlif səviyyələrinə malik pasiyentlərdə (< 0,28 və > 0,28) görmə itiliyinin fərqi (müvafiq olaraq 0,062 ± 0,001 və 0,094 ± 0,005) statistik cəhətdən əhəmiyyətli olmuşdur (p = 0,02). Normal və patoloji səviyyədə topoqrafik indeksləri olan qruplar görmə itiliyi göstəricilərinə görə bir- birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənmişdir. Yekun Miyopiyalı xəstələrdə lazer korreksiyasından əvvəl görmə itiliyi buynuz qişasının vertikal assimmetriyasından (IVA < 0,28 və > 0,28 uyğun olaraq 0,062 ± 0,001 və 0,094 ± 0,005 korreksiyasız görmə itiliyi ilə) əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Lazer korreksiyasından sonra optimal görmə itiliyi 458-560 mkm buynuz qişası qalınlığı, ISV < 38, IVA < 0,28 və IHA < 19 olduqda müşahidə edilir.
BİRİNCİLİ AÇIQ BUCAQLI QLAUKOMADA “PRESERFLO” MİKROŞUNT İMPLANTASİYASI ÜZRƏ TƏCRÜBƏMİZ
Qlaukomanın drenaj cərrahiyyəsi sahəsində mühüm nailiyyətlərdən biri minimal invaziv drenaj sistemləridir. Bu üsullar cərrahi travmanı və əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmaları azaltmaqla yanaşı, gözdaxili təzyiqin (GDT) effektiv şəkildə aşağı salınmasını təmin edir. “PRESERFLOTM MicroShunt” göz daxili mayesinin axınını yaxşılaşdırmaq üçün hazırlanmış minimal invaziv drenaj vasitəsidir. Qısa müddətli nəticələr ümidverici olsa da, onun klassik cərrahi üsullarla müqayisəli effektivliyi barədə məlumatlar məhduddur. Məqsəd – mikroşunt implantasiyasının müstəqil GDT-i azaldan üsul kimi effektivliyini Fedorov–Kozlov metoduna əsasən icra edilən standart nüfuz etməyən dərin sklerektomiya (NEDS) ilə müqayisəli qiymətləndirmək. Material və metodlar Bu açıq prospektiv tədqiqata, refrakter hallar da daxil olmaqla, birincili açıq bucaqlı qlaukoması olan 16 xəstə daxil edilmişdir. Xəstələr iki qrupa bölünmüşdür: I qrupda (n = 8) – “Mitomisin C” tətbiqi ilə “PreserFlo” microşunt implantasiyası, II qrupda isə (n = 8) – NEDS əməliyyatı icra edilmişdir. Qruplar arasında ilkin klinik göstəricilər müqayisə edilə bilən səviyyədə idi (p > 0,05). Xəstələr 12 ay ərzində müşahidə edilmişdir. Əməliyyat sonrası qiymətləndirməyə maksimal korreksiya olunmuş görmə itiliyi, perimetriya, GDT təyini, biomikroskopiya, gonioskopiya, göz dibinin müayinəsi, ön seqmentin optik koherens tomoqrafiyası və ultrasəs biomikroskopiyası daxil edilmişdir. Nəticələr I qrupda orta GDT əməliyyatdan əvvəl 31,0 ± 3,7 mmHg-dən əməliyyatdan sonrakı 1-ci gündə 9,4 ± 1,8 mmHg-ə enmiş və 1 il sonra 16,3 ± 4,1 mmHg səviyyəsində stabilləşmişdir. II qrupda isə GDT 29,0 ± 4,1 mmHg-dən 1-ci gündə 16,5 ± 2,8 mmHg-ə düşmüş və 1 il sonra 19,6 mmHg-ə yüksəlmişdir. Müşahidə dövründə heç bir xəstədə əlavə hipotenziv dərmanlara ehtiyac yaranmamışdır. II qrupda 25% hallarda əlavə lazer müdaxiləsi tələb olunmuşdur. Hər iki qrupda görmə funksiyaları və optik sinir diski göstəriciləri stabil qalmış, heç bir əməliyyatdaxili və ya əməliyyatdan sonrası ağırlaşma müşahidə edilməmişdir. Yekun Bir illik müşahidə dövründə “PreserFlo” microşunt implantasiyası NEDS ilə müqayisədə GDT-ə daha effektiv nəzarət, təhlükəsizlik və əlavə müdaxilələrə daha az ehtiyac olması ilə qiymətləndirilə bilər. Bu cərrahiyyə üsulu refrakter birincili açıq bucaqlı qlaukoma hallarında tövsiyə edilə bilər. Bununla belə, uzunmüddətli effektivlik və iqtisadi səmərəliliyin qiymətləndirilməsi üçün daha geniş və uzunmüddətli tədqiqatlara ehtiyac vardır.
RADİAL KERATOTOMİYADAN SONRA İNTRAOKULYAR LİNZANIN HESABLANMASINA MÜASİR YANAŞMALAR (ƏDƏBİYYAT İCMALI)
Radial keratotomiya (RK) bir vaxtlar miopiyanın korreksiyası üçün geniş istifadə edilirdi, lakin bu üsul nəticəsində sonradan kataraktası inkişaf edən və intraokulyar linzanın (İOL) gücünün hesablanmasında ciddi çətinliklər yaradan böyük pasiyent qrupu formalaşmışdır. RK-nın törətdiyi biomexanik və optik dəyişikliklər – buynuz qişanın yastılaşması, ön-arxa səth nisbətinin pozulması və qeyri-müntəzəm astiqmatizm – standart biometrik ölçmələrin və klassik İOL heesablama formulalarının dəqiqliyini azaldır. Bu icmal RK-dan sonra İOL gücünün hesablanması ilə bağlı mövcud elmi bilikləri, əsas xəta mənbələrini, müasir formulları və proqnoz dəqiqliyini artıran yeni texnologiyaları ümumiləşdirir. Klassik üsullar – SRK/T, Holladay 1 və Hoffer Q – sistematik olaraq hipermetropik nəticələrə gətirib çıxarır, halbuki Barrett True-K (Post-RK), Haigis-L və Shammas-PL kimi yeni formullar dəqiqliyi bir qədər artırır, lakin hələ də məhduddur. Süni intellektə əsaslanan alqoritmlər (Hill-RBF 3.0, EVO 2.0) və “ray-tracing” texnikaları buynuz qişa geometriyasını və fərdiləşdirilmiş optik modelləri inteqrasiya etməklə nəticələrin dəqiqliyini daha da yüksəldir. Ümumi keratometriya, 3D tomoqrafiya və süni intellekt sistemlərinin tətbiqi fərdiləşdirilmiş oftalmoloji cərrahiyyəyə keçidi təmin edir. Gələcəkdə bulud əsaslı, hibrid və süni intellekt dəstəkli metodların <0,35 D proqnoz dəqiqliyinə nail olacağı və bu mürəkkəb pasiyent qrupunda sabit refraksiya nəticələri verəcəyi gözlənilir. Məqsəd – radial keratotomiyadan sonra IOL gücü hesablanma müxtəlif metodlarının dəqiqliyini təhlil etmək və əməliyyatdan sonrakı refraksiya xətalarını minimuma endirən yanaşmaları müəyyənləşdirmək. İcmalda radial keratotomiya və katarakta əməliyyatı keçirmiş pasiyentlərinin ədəbiyyat məlumatlarının təhlili aparılmışdır. Biometrik göstəricilər IOLMaster 700 (Carl Zeiss Meditec) aparatı ilə əldə edilmişdir. Linza gücü ənənəvi formullar (SRK/T, Hoffer Q, Holladay 1), adaptasiya olunmuş üsullar (Barrett True-K, Haigis-L, Shammas-PL) və süni intellekt əsaslı alqoritmlərlə (Hill-RBF 3.0, EVO 2.0) hesablanmışdır. Proqnozlaşdırılan və əldə olunan refraksiya arasındakı orta mütləq xəta (MAE) təhlil olunmuşdur. Ənənəvi formullar davamlı hipermetrop meyil göstərmişdir (+0,60 - ± 0,25 D). Müasir formullar, xüsusilə Barrett True-K və Haigis-L, dəqiqliyi artırmış (MAE 0,38 ± 0,16 D), süni intellekt və “ray-tracing” əsaslı metodlar isə ən yüksək dəqiqliyə nail olmuşdur (MAE 0,28 – 0,32 D). Bütün halların 88%-i hədəf refraksiyadan ±0,5 D daxilində olmuşdur. RK- dan sonra IOL gücünün hesablanması buynuz qişa qeyri-müntəzəmliyi və gözdaxili linzanın effektiv mövqeyinin proqnozlaşdırılmasının çətinliyi səbəbilə mürəkkəb olaraq qalır. Süni intellektlə inteqrasiya olunmuş və “ray-tracing” əsaslı alqoritmlər daha yüksək dəqiqlik təmin edir və RK-dan sonrakı gözlərdə fərdiləşdirilmiş IOL proqnozlaşdırılmasının gələcəyini təmsil edir. Yekun Radial keratotomiyadan sonra IOL gücünün hesablanması buynuz qişa qeyri- müntəzəmliyi və gözdaxili linzanın effektiv mövqeyinin proqnozlaşdırılmasının çətinliyi səbəbilə mürəkkəb olaraq qalır. Süni intellektlə inteqrasiya olunmuş və “ray-tracing” əsaslı alqoritmlər daha yüksək dəqiqlik təmin edir və RK-dan sonrakı gözlərdə fərdiləşdirilmiş IOL proqnozlaşdırılmasının gələcəyini təmsil edir.
KERATOKONUS: MÜASİR ANLAYIŞ VƏ PROFİLAKTİK STRATEGİYALAR (ƏDƏBİYYAT İCMALI)
Məqsəd – keratokonusun patogenezi, epidemiologiyası, risk faktorları və erkən aşkarlanma strategiyaları ilə bağlı mövcud bilikləri ümumiləşdirmək, o cümlədən Mərkəzi Asiyada, xüsusilə Özbəkistanda klinik praktikaya uyğun profilaktik tibb yanaşmalarına xüsusi diqqət yetirmək. Keratokonusun molekulyar mexanizmləri, ekoloji və genetik risk faktorları, qlobal epidemioloji mənzərəsi və qabaqcıl diaqnostik texnologiyaları təhlil edilərək, müasir elmi ədəbiyyatın hərtərəfli icmalı aparılmışdır. Dəyişdirilə bilən risk faktorlarına və müxtəlif resurs imkanlarına malik mühitlərdə tətbiq edilə bilən skrininq strategiyalarına xüsusi diqqət yetirilmişdir. Keratokonusun patogenezini hüceyrəxarici matrisin deqradasiyası, oksidləşdirici stres, apoptoz prosesləri təşkil edir. Dəyişən əsas risk faktorlarından daim gözün ovuşdurması, ultrabənövşəyi şüalanma və atopik xəstəliklərdir. Dünya üzrə rastgəlmə tezliyi hər 100 000 nəfərə 289,1 nəfər təşkil edir və əhəmiyyətli regional fərqlər mövcuddur — ən yüksək göstəricilər Afrika və Qərbi Asiyadadır. “Scheimpflug” tomoqrafiyası, ön seqmentin optik koherent tomoqrafiyası (AS-OCT) və biomexaniki qiymətləndirmə daxil olmaqla qabaqcıl görüntüləmə texnologiyaları xəstəliyin erkən mərhələdə aşkar edilməsinə imkan verir. Süni intellekt (Sİ) alqoritmləri keratokonusun müəyyən edilməsində 95%-dən yüksək həssaslıq və spesifikliyə nail olur. Ailə anamnezi, atopik xəstəliklər və əlaqəli xəstəlikləri olan şəxslərə yönəlmiş risk qrupları üzrə skrininq, buynuz qişanın kollagen kross-linkinqi vasitəsilə vaxtında müdaxilə etməyə imkan verir. Yekun Keratokonusun profilaktikası dəyişdirilə bilən risk faktorlarını hədəf alan ictimai səhiyyə tədbirlərini, qabaqcıl diaqnostik texnologiyalardan istifadə edən risk-əsaslı skrininq proqramlarını və erkən terapevtik müdaxiləni özündə birləşdirən inteqrasiya olunmuş yanaşmalar tələb edir. Özbəkistan və Mərkəzi Asiyada hərtərəfli skrininq və profilaktika proqramlarının tətbiqi keratokonusla bağlı görmə əlilliyini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
BƏBƏK SEKLYUZİYASI İLƏ AĞIRLAŞAN QLAUKOMALI GÖZLƏRDƏ CƏRRAHİ YANAŞMA (KLİNİK HALLAR)
Qlaukoma diaqnozu olan gözlərdə katarakta ekstraksiyasından sonra yaranmış iridolentikulyar sinexiyaların cərrahi sinexiolizis vasitəsilə aradan qaldırılması üzrə üç klinik hal təsvir olunur. İcra olunan cərrahi taktika gözdaxili təzyiqin (GDT) stabil qalmasına və görmə itiliyinin yüksəlməsinə imkan verir. Bu, optimal müalicə ilə birgə təsvir olunan cərrahi metodu nəzərəçarpan adheziyalarda tətbiq etməyə əsas verir.
ATAKSİYA-TELANGİEKTAZİYA: OFTALMOLOJİ TƏZAHÜRLƏRLƏ MÜŞAYİƏT OLUNAN NADİR İRSİ SİNDROMU (KLİNİK HAL)
Ataksiya-telangiektaziya (AT), həmçinin Lui-Bar sindromu kimi tanınan bu xəstəlik, ATM genindəki mutasiyalar nəticəsində yaranan nadir autosom-resessiv patologiyadır. Xəstəlik proqressiv serebellar ataksiya, immunçatışmazlıq, dəridə və konyunktivada telangiektaziya ilə xarakterizə olunan klassik triada ilə səciyyələnir. Oftalmoloji təzahürlər, xüsusən də konyunktival telangiektaziya, xəstəliyin xaricdən görünən ilk əlamətləri ola bilər və erkən diaqnoz üçün əhəmiyyət kəsb edir. Məqsəd – AT ilə bir uşaqda oftalmoloji əlamətləri təqdim etməklə nadir irsi xəstəliyin erkən aşkar edilməsində və multidisiplinar idarə olunmasında oftalmoloqun rolunu qiymətləndirmək. 10 yaşlı AT diaqnozu ilə qız uşağı qız uşağı görmə itiliyin zəifləməsi və dövri konyunktivanın qızartısı şikayətləri ilə müraciət etmişdir. Oftalmoloji müayinədə ikitərəfli göz almasının konyunktivasının teleangioektaziyaları, həmçinin optik koherens tomoqrafiyada qanglion hüceyrə qatında orta dərəcəli incəlmə aşkar edilmişdir ki, bu da tor qişanın erkən neyrodegenerativ dəyişikliklərinə işarə edir. Genetik müayinə patogen ATM mutasiyasını təsdiqləmişdir. Təqdim olunan klinik hal oftalmoloqların AT-nın erkən aşkarlanmasında həlledici rolunu vurğulayır. Konyunktival teleangioektaziyalar nevroloji və immunoloji patoloji klinik əlamətləri ilə birlikdə patoqnomik və asan müşahidə olunan marker kimi çıxış edir. Oftalmoloji əlamətlərin erkən aşkar edilməsi xəstələrin genetik və immunoloji müayinələrə vaxtında yönləndirməni təmin edir və bu patologiyanın müalicə taktikasında çoxşaxəli yanaşmasına təşviq edir.
DİABETİK RETİNOPATİYA SKRİNİNQİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİNDƏ SÜNİ İNTELLEKTİN İSTİFADƏSİ
Məqsəd – diabetik retinopatiyanın və onun simptomlarının aşkarlanmasında "Retina AI" süni intellekt sisteminin diaqnostik effektivliyini qiymətləndirmək. Material və metodlar Tədqiqat 2025-ci ilin birinci rübü ərzində Sırdərya vilayətinin mərkəzi çoxprofilli poliklinikalarının bazasında aparılmışdır. Tədqiqata xəstəlik müddəti 5 il və daha çox olan, müəyyən edilmiş şəkərli diabet diaqnozu olan (1-ci və ya 2-ci tip) 250 pasiyent ardıcıl şəkildə daxil edilmişdir. Nəticələr “Retina AI” sistemi ilkin tibbi yardım həkimləri ilə müqayisədə statistik cəhətdən daha yüksək həssaslıq (94,7% - ə qarşı 72,8%) və dəqiqlik (93,5% - ə qarşı 77,5%) nümayiş etdirmişdir. Spesifiklik göstəricisindəki fərq də həmçinin statistik əhəmiyyət kəsb etmişdir (91,3% - ə qarşı 85,0%). “Retina AI” sisteminin mütəxəssislərlə Kappa uyğunluq nisbəti 0,88 təşkil etmişdir ki, bu da "çox yaxşı" uyğunluq göstəricisidir. Yekun "Retina AI" süni intellekt sistemi Sırdərya vilayətindəki pasiyentlər arasında diabetik retinopatiyanın skrininqində yüksək effektivliyini sübut edərək, əsas diaqnostik dəqiqlik göstəricilərinə görə ilkin tibbi yardım həkimlərinin qiymətləndirməsini geridə qoymuşdur.
GÖRMƏ ORQANININ TRAVMALARI ZAMANI İNFEKSİON AĞIRLAŞMALARIN İNKİŞAF RİSKİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ
Görmə orqanı travmalarının strukturu, posttravmatik ağırlaşmaların inkişaf risk faktorları və törədici mikroorganizmlərin spektrinin öyrənilmasinin aktuallığı diaqnostika, profilaktika və müalicə metodlarının təkmilləşdirməsinə olan ehtiyacla izah olunur. Məqsəd – Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzinə hospitalizasiya olunmuş görmə orqanı travması olan pasiyentlərdə infeksion ağırlaşmaların inkişaf riskini qiymətləndirmək. Material və metodlar 2019–2023-cü illər ərzində Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzinə “görmə orqanı travması” diaqnozu ilə hospitalizasiya olunmuş 2167 pasiyentin (2225 göz) stasionar xəstəlik tarixçələri təhlil edilmişdir. Birminqem terminologiya sisteminə (BETT) əsasən bütün oftalmotravmatizmin strukturu qiymətləndirilmiş, yaş və cinsə görə paylanma xüsusiyyətləri, habelə infeksion ağırlaşmaların əsas risk amillərindən asılılığı öyrənilmişdir. İnfeksion ağırlaşmaların inkişafında iştirak edən patogen mikroorqanizmlərin spektri təhlil edilmiş, aşkarlanmış risk faktorları üçün şans nisbəti (Odds Ratio, OR) hesablanmış və təsviri statistik analiz aparılmışdır. Nəticələr Hospitalizasiya olunmuş pasiyentlər arasında qapalı və açıq göz travmalarından sonra posttravmatik keratitlər, buynuz qişa xoraları, abseslər, endoftalmitlər və panoftalmitlər kimi infeksion ağırlaşmalar mühüm yer tutmuşdur. Bu ağırlaşmaların inkişaf ehtimalı qapalı göz travmaları zamanı açıq travmalara nisbətən 6,2 dəfə yüksək olmuşdur (OR = 6,21; 95% Eİ (etibarlılıq intervalı): 5,04–7,66, р < 0,001). Pasiyentlərin çox gec müraciəti infeksiya riskini təxminən 3 dəfə artmışdır (OR = 2,974; 95% Eİ: 2,490–3,553, р < 0,001). Yaşlı qrupda (>65 yaş) bu risk gənclərlə müqayisədə 2,6 dəfə yüksək olmuşdur (OR = 2,650; 95% Eİ: 2,224–3,157, р < 0,001). Həmçinin müəyyən edilmişdir ki, gözdə yad cismin olması infeksion ağırlaşma ehtimalını təxminən 1,5 dəfə artırmışdır (OR = 1,450; 95% Eİ: 1,195–1,760, р < 0,001). Müayinə olunan halların 70,1%-də əsasən Staphylococcus cinsinə aid qram-müsbət mikroflora aşkar edilmişdir. Yekun Posttravmatik infeksion ağırlaşmaların inkişafı çoxfaktorlu asılılığa malik olub, travma tipi, müraciətin edilmə vaxtı, pasiyentin yaşı və gözdə yad cismin olması kimi parametrlərlə müayinə olunur. Erkən müraciət görmə orqanı travmalarının ağır nəticələrinin qarşısının alınmasında əsas rol oynayır.
AİLƏ ANAMNEZİNDƏ İRSİ GÖZ XƏSTƏLİKLƏRİ OLAN UŞAQLARDA ANADANGƏLMƏ KATARAKTANIN RASTGƏLMƏ TEZLİYİ
Məqsəd – ailə anamnezində irsi göz xəstəlikləri olan uşaqlarda anadangəlmə kataraktanın (AK) rastgəlmə tezliyini öyrənmək. Material və metodlar Tədqiqatın obyekti Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzinin Tibbi Ekspertiza Komissiyasının 2019–2023-cü illər üzrə uşaqların məlumat bazası və statistik hesabat formaları olmuşdur. Xəstələrin ailə anamnezinə əsasən, statistik təhlil iki əsas qrupda aparılmışdır: A qrupu – qohum nikahdan doğulmuş (n=409) və B qrupu - qohum nikahdan doğulmamış (n=151) uşaqlar. Hər qrup yaş kateqoriyalarına görə (0-5, 6-10, 11-15) 3 yarımqrupa bölünmüşdür. Tədqiqat zamanı AK diaqnozu qoyulmuş uşaqlar ailə anamnezi, cins, yaş xüsusiyyətləri və regionlara görə təhlil olunmuşdur. Statistik məlumatların riyazi işlənməsi SPSS 26 proqramı vasitəsilə aparılmışdır. Gözün vəziyyətini qiymətləndirmək üçün kompleks оftalmoloji müayinə metodlarından istifadə edilmişdir. Tədqiq olunan diaqnozlar göz patologiyasının nozoloji qruplarına görə XBT-10 kodu üzrə təsnif olunmuşdur. Nəticələr Aparılan araşdırmanın nəticələrinə əsasən, irsi göz xəstəliyi olan 560 xəstədən 112-də (20%) büllurun anadangəlmə patologiyası aşkarlanmışdır. Bu xəstələrdən 68-də (60,7%) ailə anamnezində qohum nikahı qeydə alınmışdır. Məhz bu xəstəliklərin klinik təzahürləri tədqiqata daxil olan uşaqlar arasında ≤ 5 yaş qrupunda daha çox müşahidə edilmişdir. Qohum nikahından doğulmuş uşaqlar arasında ən çox bilateral anadangəlmə katarakta rast gəlinmişdir. Xəstələnmə halları hər iki qrupda oğlanlar arasında daha yüksək olmuşdur. Yekun Apardığımız tədqiqat zamanı qohum nikahlarından doğulmuş uşaqlarda irsi göz xəstəlikləri arasında büllurun anadangəlmə patologiyası ikinci ən çox rastgəlmə tezliyi olan patologiya olmuşdur. Alınan nəticələr ona əsas verir ki, müasir diaqnostik müayinə və müalicə metodlarının tətbiqi ilə qarşısı alına bilən, yəni müalicə olunan korluqla mübarizə aparıla bilər.
UŞAQ VƏ YENİYETMƏLƏRDƏ GÖZ TİKLƏRİNİN NEYROOFTALMOLOJİ MÜALİCƏSİNİN XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Məqsəd – uşaq və yeniyetmələrdə göz tiklərinin differensial diaqnostikasının əsasında neyrooftalmoloji müalicəsinin xüsusiyyətlərini qiymətləndirmək. Material və metodlar Yaşı 5–17 arasında olan 75 pasiyent (42 oğlan və 33 qız, prepubertal və pubertal dövrlərdə) müayinə olunmuşdur. Bütün uşaqlarda hərtərəfli oftalmoloji müayinə aparılmışdır: görmə itiliyinin təyini, retinoskopiya skiaskopiya, dinamik refraksiyanın müəyyənləşdirilməsi, refraksiya pozğunluqlarının korreksiyası, biomikroskopiya, oftalmoskopiya və ehtiyac olduqda, konyuktival mikrofloranın mikrobioloji analizi. Nəticələr Gözdə tik müşahidə olunan 75 pasiyentin 38-də (51%) akkomodasiya spazmı (yüngül astiqmatizmlə), 25-də (33%) bakterial blefarit/xroniki konyunktivit, 25-də (33%) isə hər iki patologiyanın birləşməsi aşkar olunmuşdur. 12 pasiyentdə (12%) hər hansı göz patologiyası müəyyən edilməmiş, onlarda diqqət defisiti və hiperaktivlik sindromu (DDHS) diaqnozu qoyulmuşdur. Mikrobioloji müayinə nəticəsində bakterial blefarit və ya xroniki konyunktivit ilə 22 pasiyentdə (87%) Staphylococcus epidermidis, 3 pasiyentdə (13%) isə Staphylococcus aureus aşkarlanmışdır. Dinamik refraksiya uşaqlarda “Plusoptix A09” refraktometri vasitəsilə sikloplegiyadan əvvəl və sonra (iki dəfə Siklopentolat damızdırıldıqdan sonra) qiymətləndirilmişdir. Müayinə olunan uşaqlar arasında 23-də konvergensiya çatışmazlığı, 15-də isə ekzoforiya müəyyən edilmişdir. Yekun Əgər eynək korreksiyası təyin olunduqdan sonra tiklərin intensivliyi azalsa da, tamamilə yox olmursa, müalicəyə qamma-amino yağ turşusu (QAYT, GABA) preparatlarının və neyroleptiklərin əlavə edilməsi daha effektiv nəticələr verə bilər. Müşahidələrimiz göstərir ki, nevroloji müalicə ilə yanaşı, oftalmoloqun iştirakı ilə kompleks terapiya psevdomiopiya, miopiya və çəpgözlüyün proqressivləşməsinin qarşısını almağa və uşağı arzuolunmaz nevroloji simptomlardan azad etməyə kömək edir. Gözdə tiklərin erkən və vaxtında differensial diaqnostikası effektiv müalicə nəticələrinin əldə edilməsinə imkan yaradır.
ARTERİAL HİPERTENZİYA ZAMANI MAKULADA OKSİDATİV STRES VƏ DAMAR DƏYİŞİKLİKLƏRİ
Məqsəd – arterial hipertenziya zamanı makula toxumasında oksidativ stres biomarkerlərində baş verən dəyişiklikləri və tor qişanın mikrosirkulyasiya sisteminin struktur-funksional patologiyasının eksperimental model əsasında qiymətləndirmək. Material və metodlar Tədqiqat Azərbaycan Tibb Universitetinin vivariumunda “Şinşilla” cinsinə məxsus 65 baş dovşan üzərində aparılmışdır. Heyvanlarda erqometrin maleat vasitəsilə 3, 5, 10 və 15 günlük farmakoloji hipertenziya modeli yaradılmışdır. Makulyar sahədən hazırlanmış homogenatlarda lipid peroksidləşməsinin əsas markerləri (H2O2, DK, MDA) və antioksidant müdafiə sisteminə aid göstəricilər (zülal-SH qrupları, peroksidaza, katalaza, ÜAF) müəyyən edilmişdir. Nəticələr Nəticələr göstərmişdir ki, arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə paralel olaraq oksidativ stres ardıcıl şəkildə güclənmişdir. 3-cü gündən etibarən H2O2 və DK-nın qatılığı nəzərəçarpacaq dərəcədə artmış, 5-ci və 10- cu günlərdə bu artım daha da intensivləşmişdir. 15-ci günə çatdıqda lipid peroksidləşməsinin bütün markerləri, xüsusilə DK və H2O2, intakt vəziyyətlə müqayisədə maksimum səviyyəyə yüksəlmişdir. MDA göstəricisi də modelin dinamikasında artım meyli göstərmişdir. Antioksidant müdafiə sisteminin markerlərində isə ardıcıl zəifləmə qeydə alınmışdır. Səthi və strukturdaxili zülal-SH qruplarının, eləcə də peroksidaza və katalazanın qatılığı günlər keçdikcə əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır. ÜAF isə digər markerlərə nisbətən daha gec və nisbətən zəif enmə göstərmişdir. Ümumilikdə, hipertenziyanın dərinləşməsi ilə oksidativ stresin yüksəlməsi və antioksidant müdafiə sisteminin zəifləməsi arasında birbaşa əlaqə müəyyən edilmişdir. Yekun Aparılmış tədqiqatlar sübut edir ki, davamlı arterial hipertenziya makula toxumasında oksidativ stresi gücləndirir və bu proses tor qişa mikrosirkulyasiyasının pozulması üçün əsas patogen mexanizmlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
AZƏRBAYCAN ƏHALİSİ ARASINDA MİOPİYANIN YAYILMASI PROBLEMİ – MÜASİR MEYİLLƏR
Məqalədə Azərbaycanın əhalisi arasında miopiyanın yayılmasının qiymətləndirilməsinə dair retrospektiv təhlil nəticələri təqdim edilir. Məqsəd – son onillik (2014 - 2023) ərzində Azərbaycanda miopiyanın yayılma səviyyəsini öyrənmək. Material və metodlar 2014–2023-cü illər üzrə miopiya ilə bağlı məlumatlar Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin elektron məlumat bazasından (statistik forma F12) əldə edilmişdir. Əhali statistikası www.azstat. gov.az elektron resursundan götürülmüşdür. Miopiyanın əhali arasında paylanmasının təsviri xarakteristikası tibbi statistika metodları ilə 100 min nəfərə hesablanmış, yaş və cins göstəriciləri dörd əhali qrupu üçün (“0–13 yaş”, “14–17 yaş”, “18–29 yaş” və “30 yaşdan yuxarı”) müəyyən edilmiş və illik xəstələnmə göstəricilərinin faiz dəyişməsi qiymətləndirilmişdir. Nəticələr Son 10 il ərzində miopiyanın Azərbaycanın ümumi əhalisi arasında orta yayılma göstəricisi 100 min nəfərə 527,3±28,7 təşkil etmiş, xəstələnmənin pik səviyyəsi 2022–2023-cü illərdə müşahidə olunmuşdur (p < 0.05). Bu artım 2022–2023-cü illərdə insidentlik göstəricisinin artması ilə izah olunur. 2022-ci ildə yeni müəyyən edilmiş miopiya hallarının illik artım tempi əvvəlki illə müqayisədə 40,7% olmuş, baxmayaraq ki, 2015, 2020–2021-ci illərdə bu göstərici mənfi olmuşdur. Bütün müşahidə illərində cinslər arasında statistik əhəmiyyətli fərq aşkarlanmamışdır – kişi və qadın xəstəlik hallarının nisbəti 1:1 olmuşdur. Statistik cəhətdən əhəmiyyətli artım “14–17 yaş” və “30 yaşdan yuxarı” qruplarında qeydə alınmışdır (p < 0,05). Bu yaş qruplarında illik artım tempi 2022-ci ildə eyni dərəcədə yüksək olmuş və 2021-ci illə müqayisədə 3–5 dəfə artmışdır. Yekun Azərbaycanda miopiyanın yükü ildən-ilə artır və 2023-cü ildə maksimum səviyyəyə çatır ki, bu da miopiyanın mümkün qədər erkən aşkarlanması və monitorinqinin vacibliyini vurğulayır.
Müəllif hüququ (c) 2026 Azərbaycan Oftalmologiya Jurnalı
HƏRBİ QULLUQÇULARDA REFRAKTİV KORREKSİYA ÜSULLARININ MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ: RİSKLƏR, İMKANLAR VƏ EFFEKTİVLİK (ƏDƏBİYYAT İCMALI)
Bu məqalədə hərbi qulluqçular arasında geniş yayılan refraksiya qüsurlarının (miopiya, hipermetropiya, astiqmatizm) hərbi xidmətə və döyüş qabiliyyətinə təsiri, habelə bu qüsurların korreksiyası üzrə müxtəlif üsulların müqayisəli təhlili aparılmışdır. Məqalədə eynəklər, kontakt linzalar və refraktiv cərrahiyyənin (PRK, LASIK, SMILE və ICL) üstünlükləri, habelə onların hərbi şəraitdə istifadəyə uyğunluğu dəyərləndirilmiş, hər bir metodun risk və imkanları geniş şəkildə izah edilmişdir. Beynəlxalq və lokal statistik göstəricilərə əsaslanaraq, refraksiya anomaliyalarının yayılma meylləri təhlil edilmiş və onların vaxtında aşkarlanmasının əhəmiyyəti vurğulanmışdır. Refraktiv cərrahiyyənin döyüş şəraitində əsgərlərə üstünlüklər qazandırması, həmçinin bu sahədə həyata keçirilən beynəlxalq proqramların (məsələn, ABŞ “Warfighter Refractive Eye Surgery Program”) uğurlu nəticələri təqdim edilmişdir. Ocular Surface Disease Index (OSDI) və Visual Function Index-14 (VF-14) kimi anketlərin tətbiqi ilə refraktiv korreksiyanın subyektiv və funksional nəticələrinin qiymətləndirilməsi təhlil olunmuş, əməliyyat sonrası quru göz simptomlarının dinamikası və vizual funksiyaların bərpası məsələləri araşdırılmışdır. Məqalə həmçinin maarifləndirmə, erkən diaqnostika və profilaktika tədbirlərinin vacibliyini önə çəkir. Nəticə etibarilə, hərbi personal arasında görmə sağlamlığının qorunması və korreksiya metodlarının effektiv tətbiqi ordunun ümumi döyüş qabiliyyətinin yüksəldilməsində strateji əhəmiyyətə malikdir.
QLAUKOMA MÜALİCƏSİNDƏ DRENAJ CƏRRAHİYYƏSİNİN DÜNƏNİ, BU GÜNÜ VƏ SABAHI (ƏDƏBİYYAT İCMALI)
Hazırda qlaukoma geri dönməz korluq, əmək qabiliyyətinin itirilməsi və əlillik səbəbləri arasında lider mövqelərdən birini tutmağa davam edir və bununla da xüsusi sosial əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda, xəstələnmə hallarının artım tendensiyası qlobal xarakter daşıyır. Medikamentoz terapiyasının bütün arsenalına və antiqlaukomatoz cərrahiyyə metodlarının təkmiləşdirilməsinə baxmayaraq, daha yüksək təhlükəsizlik profili və maksimal effektivliyi təmin edə bilən yeni texnologiyaların axtarışı, hazırlanması və tətbiqi oftalmocərrahlar arasında böyük maraq doğurmağa davam edir. Biz 131 il dövr ərzində qlaukomanın müasir cərrahi müalicə metodları ilə bağlı mövcud elmi nəşrlərin təhlilini apardıq. Bu icmal kliniki praktikada qlaukoma zamanı geniş istifadə olunan drenaj cihazlarına həsr olunub. Xüsusilə, son onillikdə sürətlə inkişaf edən drenaj mikroinvaziv antiqlaukomatoz cərrahiyyə texnologiyasına, qlaukoma xəstəliyinin erkən və inkişaf etmiş mərhələlərində ənənəvi müalicəyə alternativ kimi xüsusi diqqət yetirilir. Məqalədə drenajların tətbiqinin tarixi, onların təsnifatı, modellərin xüsusiyyətləri və implantasiya üsulları araşdırılır. Drenaj cihazlarından istifadə olunan cərrahi metodlarla bağlı müxtəlif aspektlərin öyrənilməsinə dair təqdim olunan klinik tədqiqat nəticələri bu metodların müasir qlaukoma müalicəsi konsepsiyalarına uyğunluğunu aydın şəkildə nümayiş etdirməklə yanaşı, onların tətbiq sahəsinin genişləndirilməsinin məqsədəuyğunluğunu göstərir. Cərrahi travmanı minimuma endirmək və davamlı hipotenziya effekti əldə etmək məqsədilə daha qabaqcıl, patogenez baxımından əsaslandırılmış texnologiyaların axtarışının zəruriliyi heç bir şübhə doğurmur. Bununla belə, əminliklə demək olar ki, artıq bu gün drenaj cərrahiyyəsi müasir qlaukoma müalicə alqoritmində layiqli yer tutur.
KORNEOSKLERAL YARALANMADAN SONRA TOR QİŞANIN MƏRKƏZİ ARTERİYA VƏ VENASININ KOMBİNƏ OLUNMUŞ OKKLÜZİYASI (KLİNİK HALLAR)
Görmə orqanın travması ilə əlaqəli təcili tibbi yardım şöbəsinə müraciətlərin əsas səbəblərindən biri olaraq qalır. Məqsəd – dəlib-keçən korneoskleral yaralanma müşahidəsinin təhlili tor qişanın mərkəzi arteriya və venasının kombinə olunmuş okklüziyasının klinik halını təhlil etmək. 38 yaşlı kişi pasiyent aldığı travmadan sonra sol gözündə görmə qabiliyyətinin itirilməsi şikayəti ilə Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzinə müraciət etmişdir. Pasiyentə müntəzəm oftalmoloji müayinələrlə yanaşı, orbital nahiyənin kompüter tomoqrafiyası, laborator qan analizləri, elektrokardioqrafiya və fluoroqrafiya təyin edilmişdir. Sol gözün oftalmoloji müayinəsi zamanı yuxarı və aşağı göz qapaqların kəsilmiş yarası, geniş məsafəli korneoskleral dəlib-keçən yaralanması qeyd olunurdu. Cərrahi müdaxilədən sonra göz dibinin müayinəsi zamanı tor qişanın mərkəzi arteriya və venasının kombinə olunmuş okklüziyası müəyyən edilmişdir. Təqdim olunan müşahidədə göz alması və müdafiə aparatının yaralanması fonunda tor qişanın mərkəzi arteriya və venasının kombinə olunmuş okklüziyasının inkişafının nadir bir klinik halı təsvir edilir. Müvafiq təcili müalicəyə baxmayaraq, xəstənin ləngidilmiş müraciəti əsnasında görmə funksiyası aşağı olaraq qalmışdır; bu vəziyyət tor qişada damar dəyişikliklərinin geri dönməz işemik və struktur fəsadları ilə əlaqələndirilirdi.
tor qişanın mərkəzi arteriya və venasının kombinə olunmuş okklüziyası
Müəllif hüququ (c) 2025 Azərbaycan Oftalmologiya Jurnalı
NƏHƏNG MAKULYAR YIRTIQ ZAMANI TORLU QİŞANIN AUTOTRANSPLANTASİYASI (KLİNİK HAL)
Məqsəd – makulanın nəhəng yırtığı olan xəstənin müalicəsində torlu qişanın autotransplantasiyasının tətbiqi üzrə təcrübəmizi nümayiş etdirmək. Material və metodlar 54 yaşlı pasiyent görmə itiliyinin əhəmiyyətli dərəcədə azalması, əşyaların formasını qəbul etməkdə çətinlik və mərkəzi skotomanın olması ilə müraciət etdi. Əməliyyata qədər maksimal korreksiya olunmuş görmə itiliyi 0,02 idi. Optik koherent tomoqrafiya (OKT) 1248 mikrometr diametrli nəhəng makula yırtığını aşkar etmişdir. Pasiyentə perftororganik mayedən istifadə etməklə nəhəng makulanın yırtığı sahəsinə bimanual torlu qişa autotransplantasiyası aparıldı və ardınca silikon yağı ilə tamponada icra olundu. Nəticələr Perftororganik autotransplantasiyası həm anatomik, həm də funksional baxımdan uğurlu oldu. Bu, obyektiv müayinələrin nəticələri ilə təsdiqləndi və metodun nəhəng makulanın yırtığının müalicəsində effektiv ola biləcəyini göstərdi. Makula zonasının perimetriyası müsbət dinamikanı göstərdi. Əməliyyatdan sonrakı ilk gündə maksimal korreksiya olunmuş görmə itiliyi 0,3-ə qədər artdı. Bir ay sonra fundus mənzərəsi sabit qaldı, transplantatın dislokasiyası müşahidə olunmadı. OKT transplantatın davamlı yapışmasını təsdiqlədi və perimetriya nəticələri müsbət dinamikanı qorudu. Görmə itiliyi əldə edilmiş səviyyədə qaldı ki, bu da metodun yüksək effektivliyini və görmə reabilitasiyası üçün əlverişli proqnozu göstərir. Yekun Torlu qişanın autotransplantasiyası üzrə təcrübəmiz bu metodun nəhəng makulyar yırtıqlarının müalicəsində effektiv olduğunu, həm anatomik, həm də funksional nəticələrin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırılmasına imkan verdiyini göstərir.
QLAUKOMA VƏ MİOPİYA OLAN PASİYENTLƏRDƏ TOR QİŞANIN QANQLİOZ HÜCEYRƏ KOMPLEKSİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİNDƏ OPTİK KOHERENT TOMOQRAFİYANIN DİAQNOSTİK DƏYƏRİ
Məqsəd – qlaukoma və aksial miopiyanın birgə rast gəlindiyi hallarda qanqlioz hüceyrə kompleksində (QHK) dəyişikliklərin xarakterini müəyyən etmək. Material və metodlar Optik koherent tomoqrafiya (OKT) vasitəsilə dörd qrupa bölünmüş (qlaukoma+miopiya, qlaukoma, miopiya, emmetropiya) 55 xəstə müayinə edilmişdir. Bütün xəstələr vizometriya, biomikroskopiya, qonioskopiya, tonometriya, refraktometriya, paximetriya, oftalmoskopiya və gözün ön-arxa oxunun ölçüsünün (ÖAO) təyini daxil olmaqla standart oftalmoloji müayinələrdən keçmişdilər. Tor qişada və görmə sinirində morfoloji dəyişikliklər oftalmoskopiya və OKT (DRI OCT Triton) vasitəsilə qiymətləndirilmişdir. Bu zaman, OKT məlumatlarına görə, görmə siniri diskinin patoloji dəyişikliklərini xarakterizə edən əsas meyarlar – ekskavasiyanın ölçüsü və sinir lifləri təbəqəsinin qalınlığı olmuşdur. Nəticələr Miopiyası olan pasiyentlər qrupunda OKT məlumatlarına əsasən neyroretinal kompleksin vəziyyətinin təhlili sinir lifləri qalınlığının orta hesabla 7% azaldığını göstərmişdir. Pasiyentlərin göz almasının uzunluğuna əsasən qruplaşdırılması nəticəsində, tor qişada QHK qalınlığını xarakterizə edən göstəricilər fizioloji norma daxilində olmuşdur. Miopiya fonunda qlaukoma və yalnız qlaukoması olan pasiyentlərdə OKT məlumatlarına görə neyroretinal kompleksin vəziyyətinin müqayisəli təhlili aparılmışdır. Qlaukoma və miopiya olan pasiyentlərdə buynuz qişanın qalınlığı orta hesabla 531,2±28,84 mkm, gözdaxili təzyiq (GDT) isə orta hesabla 12,8±3,5 mm c.süt. təşkil etmişdir. Qlaukoma qrupunda GDT orta hesabla 17,3±4,09 mm c.süt. olmuşdur. Yekun Miopiyası olan pasiyentlərdə gözün ÖAO uzandıqca tor qişanın QHK qalınlığında ardıcıl azalma müşahidə olunur, lakin bu dəyişikliklər fizioloji norma daxilində qalmışdır. ÖAO 25-26 mm-dən çox olduğu hallarda nəzərə almaq lazımdır ki, QHK qalınlığının ilkin azalması təkcə qlaukomatoz proseslə deyil, həm də aksial miopiyaya xas olan tor qişanın dəyişiklikləri ilə əlaqədar ola bilər.